Buổi tối nào chúng tôi cũng nhận vài câu hỏi quen thuộc từ học viên tự học. Ghi chú hôm trước để đâu rồi, giờ tìm mãi không ra? Có bạn ghi trên giấy. Có bạn rải rác trong app note trên điện thoại. Có bạn chỉ nhớ mang máng đã đọc ở một video nào đó. Vấn đề không nằm ở chăm hay lười. Vấn đề là chưa có một chỗ lưu kiến thức đúng cách cho dân lập trình.
Ghi Chép Rời Rạc — Nỗi Khổ Quen Thuộc Của Dân Tự Học Code
Người tự học lập trình thường học từ nhiều nguồn cùng lúc. Video trên YouTube, khoá học online, vài bài blog tiếng Anh. Cả những đoạn code mẫu nhặt được trên mạng nữa. Mỗi nguồn một kiểu trình bày. Mỗi buổi học lại ghi vào một chỗ khác nhau, khi thì Google Docs, khi thì mảnh giấy note dán trên bàn.
Hệ quả là kiến thức bị chia nhỏ, không kết nối được với nhau. Học xong vòng lặp for ở khoá A. Vài tuần sau lại học lại gần như y hệt kiến thức đó, chỉ qua một bài viết khác. Không phải vì dốt. Chỉ vì quên mất đã từng ghi chú ở đâu, hoặc ghi rồi mà không tra lại được.
Chúng tôi từng theo dõi một nhóm học viên tự học trong ba tháng liền. Gần một nửa thời gian họ dành để "ôn tập" thực chất là học lại thứ đã biết, chỉ vì ghi chú thất lạc. Nhiều bạn đang đi theo lộ trình học lập trình từ cơ bản đến nâng cao cũng gặp cảnh này. Thiếu chỗ lưu kiến thức hệ thống, mỗi giai đoạn học lại phải dò từ đầu.
Có bạn còn cẩn thận ghi chú thành nhiều file Word riêng theo từng buổi học. Nhưng khi cần tra lại một khái niệm cụ thể, lại phải mở từng file. Rồi đọc lướt tìm bằng mắt. Cách này chỉ ổn khi số buổi học còn ít. Càng về sau càng rối.
Hậu quả rõ nhất thường lộ ra lúc phỏng vấn xin việc hoặc làm bài test kỹ thuật. Người hỏi chỉ cần đào sâu thêm một câu, kiểu "vậy tại sao cách này nhanh hơn cách kia". Thế là lộ ngay phần kiến thức chưa từng được ghi lại tử tế, chỉ học qua loa cho xong bài tập.
Vì Sao Công Cụ Ghi Chú Kiến Thức Lập Trình Đáng Đầu Tư Thời Gian
Ghi chú lập trình khác ghi chú thông thường. Nó cần giữ được định dạng code. Tô màu cú pháp theo từng ngôn ngữ. Cho phép dán nguyên một đoạn hàm mà không vỡ format thụt lề. Word hay sổ tay viết bằng bút không làm tốt việc này.
Một công cụ ghi chú kiến thức lập trình đúng nghĩa thường có vài đặc điểm sau:
- Hỗ trợ code block riêng cho từng ngôn ngữ. Giữ nguyên thụt lề và màu cú pháp khi dán vào, để nhìn lại vẫn đọc được cấu trúc như trong trình soạn code thật.
- Cho phép gắn thẻ theo chủ đề, ngôn ngữ hoặc dự án. Nhờ vậy một khái niệm như "đệ quy" có thể tra lại dù học nó ở bất kỳ khoá nào. Không cần nhớ đã ghi ở file nào.
Với người mới, chọn công cụ không cần cầu kỳ. Vài cái tên quen thuộc như Notion, Obsidian hay một thư mục Markdown cũng đủ dùng cho năm đầu tự học. Miễn có chức năng tìm kiếm và gắn thẻ là đủ. Muốn biết thêm các công cụ khác đang được cộng đồng lập trình dùng phổ biến? Có thể xem qua kho công cụ và nền tảng học lập trình online chúng tôi tổng hợp riêng cho người tự học.
Điểm quan trọng hơn cả bản thân công cụ là thói quen dùng nó đều đặn. Một công cụ tốt trong tay người không ghi gì cũng vô dụng như cuốn sổ còn nguyên trang trắng. Ngược lại, một file Markdown đơn giản được cập nhật mỗi ngày còn hữu ích hơn nhiều. Một hệ thống ghi chú cầu kỳ nhưng bỏ xó sau tuần đầu thì vô nghĩa.
Một sai lầm khá phổ biến là chép nguyên văn cả đoạn hướng dẫn từ tài liệu gốc vào ghi chú. Nhìn thì có vẻ đầy đủ, nhưng khi đọc lại thường không hiểu tại sao mình từng ghi như vậy. Ghi chú chỉ thật sự có giá trị khi được viết lại bằng lời của chính mình. Câu chữ không cần trau chuốt bằng bản gốc. Việc diễn đạt lại buộc não xử lý thông tin thêm một lần, đó chính là lúc kiến thức được ghi nhớ sâu hơn.
Xây Thói Quen Ghi Chú Để Kiến Thức Không Trôi
Ghi chú hiệu quả nhất khi được viết ngay sau buổi học, lúc kiến thức còn mới. Để qua ngày hôm sau, phần lớn chi tiết nhỏ đã bay mất. Chỉ còn nhớ đại khái đã học cái gì, không nhớ nổi vì sao đoạn code đó lại chạy đúng.
Chúng tôi thường khuyên học viên giữ một cấu trúc ghi chú cố định cho mỗi buổi. Tên khái niệm, một ví dụ code chạy được, và một dòng ghi lại lỗi đã gặp khi tự thử. Dòng ghi lỗi quan trọng không kém phần lý thuyết. Lỗi thực tế mới là thứ dễ quên nhất, còn định nghĩa thì tra Google lúc nào cũng ra.
Một mẹo ít người để ý: nhiều lập trình viên lưu ghi chú dạng file Markdown ngay trong cùng thư mục với code. Sau đó dùng Git để quản lý phiên bản cho cả ghi chú lẫn code. Mỗi lần commit, ghi chú cũng được lưu vết thay đổi. Tra lại lịch sử học tập lúc này dễ như tra lịch sử chỉnh sửa code, chỉ cần xem lại các commit cũ.
Khi tra cứu lỗi trên mạng và tìm được câu trả lời hữu ích, đừng chỉ đóng tab lại rồi quên luôn. Hãy dán câu trả lời đó cùng bối cảnh lỗi vào ghi chú riêng. Kèm thêm một dòng giải thích vì sao nó sửa được lỗi. Cách này đỡ mất công hơn nhiều so với việc mỗi lần gặp lại lỗi cũ phải tìm lại trên Stack Overflow từ đầu. Đọc lại cả chục câu trả lời chỉ để lọc ra cái đúng.
Ôn tập định kỳ cũng cần một lịch cụ thể, không nên để tuỳ hứng. Mỗi cuối tuần dành nửa tiếng đọc lại ghi chú của tuần đó. Gạch chân phần còn mơ hồ, đánh dấu lại để buổi sau hỏi thêm hoặc thực hành lại. Làm đều như vậy vài tháng, kiến thức bám lại lâu hơn hẳn so với học một lần rồi bỏ quên.
Một lịch ôn đơn giản chúng tôi hay gợi ý cho học viên mới. Đọc lại ghi chú sau một ngày, rồi ba ngày, rồi một tuần. Ba mốc này không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần duy trì đều là đủ thấy khác biệt. Khái niệm nào qua cả ba lần ôn vẫn còn nhớ, coi như đã thuộc thật sự, không cần ôn lại nữa.
Một ví dụ nhỏ từ thực tế
Có học viên từng than với chúng tôi rằng học xong ba khoá về JavaScript mà vẫn thấy mông lung. Khi xem lại cách bạn ấy ghi chú, mỗi khoá một cuốn sổ riêng, không cuốn nào liên kết với cuốn nào. Sau khi chuyển sang ghi chung một hệ thống, gắn thẻ theo chủ đề, bạn ấy mới nhận ra một điều bất ngờ. Ba khoá đó dạy trùng nhau đến bảy mươi phần trăm nội dung.
Ghi Chú Tốt Là Nền Móng Để Đi Đường Dài Với Nghề
Thói quen ghi chú có hệ thống không chỉ giúp việc tự học nhẹ nhàng hơn. Nó còn là tài sản khi bạn bắt đầu nhận dự án thực tế. Lúc cần tra lại một đoạn xử lý đã viết cách đây nửa năm, không phải ai cũng còn nhớ nổi logic.
Sau một thời gian tích luỹ ghi chú và code mẫu, có học viên đủ tự tin nhận làm website nhỏ cho người quen. Nhưng không phải lúc nào phía khách hàng cũng đợi được một trang tự code từ đầu. Những trường hợp cần gấp, chúng tôi hay giới thiệu qua dịch vụ thiết kế website bán hàng chuyên nghiệp. Cách này nhanh hơn nhiều so với tự mày mò từ số không, nhất là khi chưa quen xử lý thanh toán hay bảo mật.
Đừng đợi hết khoá học mới bắt đầu ghi chú tử tế. Hãy mở một file trống ngay hôm nay, viết lại điều vừa học trong buổi gần nhất, kèm một đoạn code minh hoạ. Sáu tháng sau nhìn lại, chồng ghi chú đó chính là bằng chứng rõ nhất. Cho thấy bạn đã đi được bao xa trên con đường tự học.