Sinh Viên CNTT Mới Ra Trường Băn Khoăn Giữa Freelancer Và Full-Time
Không ít sinh viên CNTT mới ra trường loay hoay với bài toán định hướng nghề nghiệp CNTT. Nên làm freelancer hay xin vào công ty làm full-time? Chúng tôi gặp câu hỏi này ở gần như mỗi khóa học viên tốt nghiệp. Có bạn vừa nhận bằng đã có sẵn vài job nhỏ từ nhóm freelance, có bạn khác lại rải CV khắp nơi để tìm một vị trí fresher ổn định. Cả hai hướng đều đúng, chỉ là chưa chắc đúng với từng người.
Cái khó nhất không nằm ở việc thiếu cơ hội, mà là thiếu kinh nghiệm để tự đánh giá từng hướng đi. Bạn chưa từng làm freelancer nên không hình dung nổi cảm giác một tháng không có job, cũng chưa từng đi làm full-time nên không rõ công ty vận hành ra sao. Thiếu định hướng rõ ràng, nhiều bạn mất cả năm thử hết hướng này sang hướng khác mà cuối cùng vẫn chưa tích lũy được gì chắc chắn. Trong bài này, chúng tôi kể lại đúng những gì đã thấy qua nhiều lứa học viên, mong bạn sẽ có thêm cơ sở để chọn hướng phù hợp với chính mình.
Ưu Nhược Điểm Của Việc Làm Freelancer Khi Mới Ra Trường
Freelancer, nói dễ hiểu, là người nhận việc theo từng dự án riêng lẻ. Bạn không làm cố định cho một công ty nào. Bạn có thể nhận job từ nhiều khách khác nhau, làm ở nhà, tự sắp lịch của mình. Nghe hấp dẫn, nhưng đi kèm tự do là rất nhiều thứ bạn phải tự lo, từ tìm khách đến thu tiền. Nếu chọn hướng này, bạn nên có nền tảng vững trước khi nhận dự án đầu tiên. Tham khảo thêm lộ trình tự học lập trình bài bản để không bị hổng kiến thức giữa chừng.
Vì Sao Thu Nhập Freelancer Mới Ra Trường Thường Bấp Bênh
Dự án phổ biến nhất mà các bạn mới ra trường hay nhận là thiết kế website bán hàng. Loại việc này thường làm cho shop nhỏ, quán ăn, cửa hàng online, là dạng dự án vừa sức, không đòi hỏi hệ thống phức tạp. Một dự án như vậy thường có giá 3-8 triệu đồng, tùy độ khó và thời gian làm.
Vấn đề là job không đến đều mỗi tháng. Chúng tôi từng có một học viên nhận liền ba dự án ngay tháng đầu ra trường, rồi mất hẳn hai tháng sau đó không có job mới nào, phải quay lại tự học thêm cách marketing bản thân, thứ mà trường lớp gần như không dạy.
Khách đầu tiên thường không tự tìm đến bạn. Đa số các bạn mới vào nghề tìm job qua nhóm Facebook chuyên rao vặt IT, qua giới thiệu của bạn bè cùng lớp, hoặc chọn cách chào hàng trực tiếp cho vài shop quen. Trước khi có job đầu tiên, nên dựng sẵn một portfolio nhỏ, chỉ cần hai, ba sản phẩm demo tự làm cũng đủ để khách tin tưởng giao việc.
Ngoài thu nhập, freelancer mới vào nghề còn thiếu một thứ quan trọng hơn: kinh nghiệm hệ thống, tức cách làm việc theo quy trình bài bản như review code hay giữ chuẩn đặt tên biến chung cho cả nhóm. Vì làm một mình, bạn dễ hình thành thói quen tùy tiện mà không ai chỉ ra để sửa.
Hai sai lầm chúng tôi hay thấy ở các bạn mới làm freelancer:
- Nhận việc vượt quá khả năng, không nói thật deadline với khách ngay từ đầu.
- Không lưu hợp đồng hay biên nhận công việc rõ ràng, dễ bị quỵt tiền cuối dự án.
Ai Hợp Với Con Đường Tự Nhận Dự Án Ngay Từ Đầu
Freelancer hợp với người có khả năng tự học, tự quản lý công việc tốt ngay từ đầu: phải tự đặt deadline cho chính mình, tự nhắc mình ngồi vào bàn làm việc dù không ai giám sát. Nếu quen với việc được người khác giao việc, nhắc việc, con đường này sẽ vất vả hơn nhiều so với tưởng tượng.
Chúng tôi thấy những bạn hợp với freelancer thường có sẵn một thói quen: chủ động tìm hiểu công nghệ mới mà không cần ai nhắc, tự mò một ngôn ngữ lạ, tự đọc tài liệu tiếng Anh, tự sửa lỗi khi code không chạy. Nếu bạn thấy mình đang như vậy, freelancer là một hướng đáng thử ngay từ năm cuối đại học, làm song song để tích lũy dần trước khi ra trường.
Ưu Nhược Điểm Của Việc Làm Full-Time Khi Mới Ra Trường
Full-time, ngược lại, là làm cố định cho một công ty. Bạn có giờ giấc, có cấp trên, có đồng nghiệp ngồi cạnh, và không tự chọn dự án mình thích. Đổi lại, bạn có người dẫn dắt ngay từ ngày đầu đi làm.
Cái Được Lớn Nhất Khi Đi Làm Full-Time Là Người Kèm Cặp
Môi trường công ty cho bạn thứ mà freelancer khó có: người hướng dẫn. Ở hầu hết công ty phần mềm, fresher mới vào đều có một mentor, tức người có kinh nghiệm hơn, kèm trong ba đến sáu tháng đầu. Người này chỉ bạn cách viết code đúng chuẩn, cách đọc lỗi, cách trao đổi trong một dự án nhóm.
Giai đoạn này thường gọi là thử việc. Công ty đánh giá bạn qua các đợt review code định kỳ, có thể mỗi tuần hoặc mỗi sprint — một chu kỳ làm việc ngắn mà cả nhóm cùng thống nhất mục tiêu rồi kiểm lại kết quả — hai tuần một lần. Qua vài chu kỳ như vậy, bạn quen dần cách một dự án thật vận hành, thay vì chỉ code một mình theo ý riêng.
Cái này quan trọng hơn nhiều bạn tưởng. Chúng tôi từng dạy một bạn học rất giỏi lý thuyết, nhưng khi vào công ty mới biết mình đã làm sai quy tắc đặt tên suốt hai năm tự học mà không ai sửa. Full-time còn cho bạn cơ hội chạm vào dự án lớn, nơi nhiều người cùng làm, dùng chung một hệ thống lưu code để không ai đè code lên ai.
Một lựa chọn full-time khá đặc thù mà ít bạn để ý là các mảng phần cứng, ví dụ hướng lập trình nhúng sau khi ra trường. Mảng này gần như bắt buộc phải học việc trong một đội ngũ có sẵn thiết bị, khó tự làm một mình như mảng web.
Đánh Đổi Về Sự Linh Hoạt Thời Gian
Thu nhập full-time ổn định hơn rõ rệt. Một fresher lập trình viên ở thành phố lớn thường nhận mức khởi điểm quanh 8-12 triệu đồng mỗi tháng, tùy công ty. Con số này không cao, nhưng đều đặn, không phải lo tháng có việc tháng không.
Đổi lại, bạn mất đi sự linh hoạt: giờ giấc cố định, xin nghỉ phải báo trước, không thể tự ý đóng máy đi chơi giữa tuần như khi làm freelancer. Nhiều bạn mới đi làm thấy gò bó những tháng đầu, nhất là khi từng quen tự do hồi còn đi học.
Một mẹo nhỏ chúng tôi hay dặn học viên: lúc phỏng vấn, cứ mạnh dạn hỏi công ty có ai kèm review code không. Câu trả lời đó nói lên nhiều điều hơn cả mức lương. Công ty có quy trình kèm cặp rõ ràng thường giữ người mới lâu hơn, vì ai cũng cần thời gian để quen việc.
Định Hướng Nghề Nghiệp CNTT Là Chọn Con Đường Hợp Với Chính Mình
Không có hướng nào đúng tuyệt đối cho tất cả mọi người. Freelancer hợp với người đã có nền tảng tự học tốt, chấp nhận thu nhập lên xuống để đổi lấy tự do thời gian. Full-time hợp với người muốn được kèm cặp bài bản trước, chấp nhận ít linh hoạt hơn để đổi lấy sự ổn định. Cách chúng tôi hay gợi ý cho học viên mới ra trường là thử full-time một, hai năm đầu để tích lũy quy trình làm việc chuẩn, rồi mới cân nhắc chuyển sang freelancer nếu vẫn còn hứng thú với hướng tự do đó.
Nếu vẫn phân vân, hãy tự hỏi một câu đơn giản: bạn có thể ngồi vào bàn làm việc tám tiếng một ngày mà không cần ai nhắc không? Trả lời được câu đó, bạn sẽ biết nên bắt đầu từ đâu. Nếu vẫn chưa chắc mình hợp mảng nào trong ngành, có thể xem thêm phần chúng tôi viết về chọn đúng trường đào tạo CNTT, vì nền tảng học tập ban đầu cũng ảnh hưởng ít nhiều đến hướng đi sau này của bạn.